“Op 7 april 2024 herdacht Rwanda dat dertig jaar geleden de genocide tegen de Tutsi’s plaatsvond. ‘Kwibuka’, wat gedenken betekent in het Kinyarwanda, is een jaarlijks moment van reflectie waarin we samenkomen om de slachtoffers eer te bewijzen, ons te verenigen in ons gemeenschappelijke verdriet en onze inzet voort te zetten om te blijven bouwen aan een betere toekomst voor alle Rwandezen.

Deze belangrijke handeling van het in stand houden van herdenken en het garanderen van een nauwkeurige hervertelling van de geschiedenis is belangrijk voor de Rwandezen. En ook al is het misschien niet meteen duidelijk, het is ook belangrijk voor Nederlandse burgers. De internationale gemeenschap speelde namelijk een rol in de tragedie terwijl de wereld toekeek hoe deze zich ontvouwde. Ieder land kan er baat bij hebben om na te denken over de lessen die getrokken kunnen worden uit deze vermijdbare genocide, die voortkomt uit verdeeldheid en haat.

Dertig jaar geleden werden in honderd dagen ruim een miljoen mensen vermoord, alleen maar omdat ze als Tutsi geboren waren. Hutu's die zich verzetten tegen de genocidale regering werden ook vermoord. Deze ‘misdaad der misdaden’ was duidelijk zichtbaar. De internationale gemeenschap stond op zijn best onverschillig tegenover het gruwelijke geweld, waarbij sommige landen medeplichtig waren aan de moorden.

Niemand schoot Rwanda te hulp. De slachting werd pas stopgezet toen het Rwandese Patriottische Front de hoofdstad Kigali innam en de genocidaires versloeg. Deze genocide heeft laten zien wat er kan gebeuren als een ideologie die op haat is gebouwd ongehinderd kan floreren onder toeziend oog van degenen die het vermogen hebben om in te grijpen.

Hoewel buitenlandse regeringen en internationale instellingen Rwanda in de steek lieten in onze grootste nood, waren er veel moedige buitenlanders ter plaatse die heroïsche bijdragen leverden.

Naast het herdenken van de individuele verhalen, biedt deze belangrijke herdenking de wereld de gelegenheid om na te denken over de lessen van de genocide en de strijd om de integriteit van de historische verhandelingen te behouden.

Er wordt een gezamenlijke inspanning geleverd om te ontkennen dat de genocide heeft plaatsgevonden op de manier zoals wij die kennen. Deze genocide-ontkenners gebruiken verschillende tactieken, variërend van het in twijfel trekken van het aantal slachtoffers – ondanks dat ze geen bewijs kunnen leveren dat de geverifieerde cijfers tegenspreekt – tot het beschuldigen van de slachtoffers voor het veroorzaken van de genocide. Ze gaan zelfs zo ver dat ze een valse gelijkwaardigheid creëren door te suggereren dat er een dubbele genocide heeft plaatsgevonden.

Deze tactieken zijn niet nieuw. Ze worden ingezet door daders en ontkenners van andere genociden, zoals de Holocaust. Maar als we niet oppassen, kan deze verdraaiing van historische feiten – versterkt door sociale media en AI-instrumenten – over de hele wereld worden ingezet, waardoor de ware geschiedenis in een omstreden debat verandert.

De geschiedenis van Rwanda heeft de gemeenschappelijke Rwandese identiteit gevormd. Daarom is historische duidelijkheid over de genocide tegen de Tutsi’s van nationaal en internationaal belang.

In de nasleep van de genocide liep de Nederlandse regering voorop bij het steunen van Rwanda in een van de meest precaire sectoren na een dergelijke tragedie: de justiciële sector. Juist op het moment dat de slachtoffers om verantwoording schreeuwden, waren de meeste rechtsbeoefenaars vermoord of het land ontvlucht, en werden de meeste rechtsinfrastructuur en hun instrumenten vernietigd of gestolen.

Op dat vlak was de Nederlandse samenwerking behoorlijk veelomvattend en doorslaggevend. Rechtszalen en correctionele diensten werden herbouwd, uitgerust en gemoderniseerd; rechters, aanklagers en advocaten werden opgeleid, ook hier in Nederland, en een aantal genocideverdachten die naar dit land waren gevlucht, werd onderzocht, gearresteerd, vervolgd of uitgeleverd. Het Koninkrijk der Nederlanden is een van de landen in Europa die het meeste hebben gedaan in het ter verantwoording roepen van genocideverdachten.

De gedenkplaatsen die Rwanda onderhoudt (waarvan er vier zijn aangewezen als UNESCO-werelderfgoed) zijn essentieel voor het verankeren van de waarheid en de waarheid is essentieel voor verzoening en vernieuwing. Deze plaatsen houden we in stand en zijn ons bewijsmateriaal, en de verhalen die we vertellen zijn getuigenverklaringen.

Op 19 april 2023 werd geschiedenis geschreven toen de eerste herdenkingsplaats in Nederland werd onthuld ter ere van de slachtoffers van de genocide tegen de Tutsi's in Rwanda in 1994. Gelegen in het noordelijke deel van het Beatrixpark in Amsterdam is het tevens een plek die de Nederlandse bevolking, vooral de jonge generaties, de kans geeft om na te denken over de genocide en lessen te trekken uit deze tragedie, die toekomstige genocides zullen helpen voorkomen.

Ons collectieve geheugen geeft de wereld ook een waarschuwing dat de ideologie die de genocide heeft veroorzaakt, niet mag opbloeien en zich ooit nog mag verspreiden. Helaas gebeurt dit vandaag de dag net buiten de grenzen van Rwanda.

Op 7 april en de periode daarna vragen wij dat Nederland solidair is met Rwanda. Wij vragen u dit te doen om de nagedachtenis te eren van alle Rwandezen die hun leven hebben verloren en van anderen die hun best hebben gedaan om te helpen tijdens het donkerste uur van Rwanda. En we vragen om uw solidariteit bij het behoud van het ware verhaal van de geschiedenis van Rwanda, zodat de wereld de woorden ‘nooit meer’ kan koppelen aan tastbare daden om te voorkomen dat de geschiedenis zich herhaalt.”

Ambassadeur Olivier J.P. Nduhungirehe